Fragmenty książki "Bytom na starych planach i pocztówkach" J. Drabina, Cz. Czerwiński, P. Nadolski - Bytom 1995r. Rozwój urbanistyczny Bytomia 1750-1922 Pierwsze plany miasta pochodzą z połowy XVIII wieku, dobrze więc będzie przypomnieć tu wygląd zabudowy bytomskiej - od tamtych lat poczynając - nie tylko po to, by móc na fotografiach dostrzec pojedyncze obiekty lub całe ulice i place, ale i dlatego, by rozszyfrować założenia urbanistyczne Bytomia, nie tak łatwo ulegające mutacjom. Każdy plan eksponuje owalnicowy kształt miasta nadany mu w chwili lokacji (1254 r.). A jak kształtowała się jego podatna na szybsze przemiany przestrzeń? Po przejściu Bytomia pod panowanie pruskie w 1741 r. niewiele się zmieniło. Miasto było w większości drewniane, mimo zarządzeń władz nakazujących ograniczanie stosowania drewna jako materiału budowlanego. Ale już kilkadziesiąt lat później - w czasie wojen napoleońskich - dochodzi do zasadniczych przemian w wyniku reform Steina i Hardenberga. Miasto otrzymało samorząd, a postęp techniczny stworzył warunki do szerokiego rozwoju przemysłu i handlu. W latach dwudziestych XIX w. gwałtownie rozwija się produkcja cynku. Wokół Bytomia powstają wciąż nowe kopalnie węgla kamiennego i kruszców oraz huty żelaza i cynku. Miasto stało się siedzibą garnizonu (szwadron pułku ułanów). Ulokowano tu starostwo powiatowe, a później i urząd górniczy. Bardzo powoli zwiększał się procent budynków murowanych w mieście W latach dwudziestych dominowały one już w rynku, a potem w przyległych ulicach. Dachy kryto gontem lub słomą. Wśród domów mieszkalnych najokazalsza była dwupiętrowa kamienica Friedländerów w Rynku. Około 1800 r. rozpoczęto burzenie rozsypujących się murów miejskich. Proces ten zakończył się w 1927 r. Wały i fosy wykorzystano pod ogrody i łąki. Później zaczęto je zabudowywać. Po 1810 r obszar miasta obejmował teren wewnątrz dawnych murów przedmieścia, Czarny Las, Dąbrowę Miejską oraz miejskie pola (Wielkie i Małe Pole na północ i południe od drogi miechowickiej, Pole Paniowskie na północ od miasta oraz Kneflikowskie na południowym-wschodzie, a także osadę wokół kopalni galmanu "Teresa" (obecnie rejon Parku Miejskiego). Wokół miasta powstają liczne zajazdy i gospody (np. "Pod Ostatnim Groszem" w miejscu obecnej restauracji "Kaskada" przy ul. Wrocławskiej 1. Po 1840 r, następuje znaczne ożywienie ruchu budowlanego. W obrębie dawnych murów miejskich burzy się stare domy, a wznosi nowe - murowane, zazwyczaj jedno lub dwupiętrowe z dwuspadowymi dachami, krytymi blachą lub dachówką, bądź też nadbudowuje się nowe kondygnacje i dobudowuje oficyny lub szopy w podwórzach. Dąży się do maksymalnego wykorzystania działek, tym cenniejszych, im bliżej rynku położonych. Wysokość czynszów pozwala na uzyskiwanie dużych dochodów z posiadania własnej kamienicy. Znikają słomiane dachy, zmniejsza się ilość gontowych. W śródmieściu panuje wielokondygnacyjna zabudowa murowana. W latach 1818-1826 przebudowano ratusz, a w 1848 r, dodano mu neogotycką wieżę. Klasztor franciszkański po sekularyzacji zaadaptowano (w 1816 r.) na szkołę miejską, zaś kościół na świątynię ewangelicką (w 1833 r.). W tym samym roku ukończono budowę stajni dla garnizonu przy obecnym pl. Kościuszki. W 1848 r. powstał miejski szpital na miejscu zburzonej starej plebanii (miejsce obecnego domu katechetycznego przy ul. Strażackiej). W 1851 r. zbudowano szpital Spółki Brackiej (obecny zakład św. Roberta) przy ul. Dworcowej). W latach 1858-1862 wzniesiono kompleks sądu i więzienia, rozbudowany później w 1894 r. Wcześniej, w latach 1852-1876 dokonano gruntownej przebudowy kościoła parafialnego Najświętszej Marii Panny. W 1819 roku Rynek otrzymał nowy bruk. Utwardzono też inne przelotowe ulice. Nie zniknęły jednak trudności z należytym utrzymaniem ich nawierzchni z powodu tzw. wekturancji czyli przewozów wielotonowvch ładunków rudy i węgla wozami konnymi. W 1862 r. wprowadzono gazowe oświetlenie ulic. Założono gazownię miejską przy obecnej ulicy Korfantego. Zaopatrzenie w wodę rozwiązano dopiero w 1868 r. stawiając wieżę ciśnień wraz z łaźnią publiczną (obecny skwer przed dawnym pomnikiem Armii Czerwonej koło Urzędu Miejskiego). Ogromne znaczenie dla rozwoju miasta miało doprowadzenie do Bytomia linii kolejowej, choć napotykało ono zrazu na duże trudności ze strony właścicieli konnych firm spedycyjnych oraz części mieszczan. Najpierw więc w 1859 r. powstał dworzec w Karbiu na linii z Tarnowskich Gór do Chebzia, a dopiero w 1868 w Bytomiu na linii kolei prawoodrzańskiej (Rechte-Oder-Ufer-Eisenbahn) prowadzącej z Wrocławia przez Kluczbork, Tarnowskie Góry, Bytom do Pszczyny i Dziedzic, z dworcem zlokalizowanym w miejscu obecnego Zarządu Kolei Dojazdowych przy ul. Powstańców Warszawskich. W 1913 r. dworzec ten przeniesiono w miejsce obecnej stacji benzynowej przy ul. Strzelców Bytomskich. W 1872 r. powstaje drugi dworzec - kolei górnośląskiej (w miejscu hali peronowej obecnego dworca). Obok dobudowano w latach dziewięćdziesiątych XIX w. nowy budynek (w miejscu obecnego dworca). Odtąd Bytom był obsługiwany przez dwie niezależne, krzyżujące się ze sobą linie kolejowe. Zlokalizowano tu dwie lokomotywownie i rozbudowano dwa dworce towarowe. Rozwinęła się też od lat pięćdziesiątych XIX w. sieć kolei wąskotorowych z dworcami w Karbiu i Rozbarku oraz warsztatami przy ul. Brzezińskiej. Z innych, ważnych dla każdego mieszkańca Bytomia osiągnięć cywilizacyjnych godne uwagi są inwestycje z przełomu XIX i XX wieku. W 1893 r. miasto otrzymuje wodociąg z kopalni "Rozalia" w Dąbrówce Wielkiej, który zastąpił dotychczasowe niewydajne rządzenia. W 1901-1904 r. powstaje sieć kanalizacyjna, zaś w 1899 r. doprowadzono prąd elektryczny z górnośląskiej sieci energetycznej (elektrownie w Chorzowie i Zaborzu). Niepodobna przeoczyć również znaczenia procesów dokonujących się w życiu gospodarczym, jakże ważnych dla rozwoju miasta i zmiany jego zabudowy. Bytom był wtedy świadkiem dokonującego się na kontynencie procesu koncentracji przemysłu. Małe zakłady górnicze i hutnicze łączą się i tutaj w większe kopalnie i huty. W 1870 r. powstaje "Heinitzgrube" (kopalnia "Rozbark"), w 1872 "Karsten-Zentrum" ("Centrum"), w 1873 r. ,,Hohenzollerngrube" ("Szombierki"). Obok istnieją jeszcze średnie i drobne kopalnie galmanu, jak "Theresia" i "Apfel" (w pobliżu kop. "Centrum"), "Fortuna" (ul. Brzezińska), "Rococo" (plac Wojska Polskiego), "Neue Viktoria" (ul. Węglowa), ,.Magdalena" (w Dąbrowie Miejskiej) i inne. Funkcjonują też browary (stary przy ul. Browarnianej i nowy przy ul. Wrocławskiej, oraz na Klukowcu przy dzisiejszej ul. Korfantego), młyny (m.in. młyn Pielki koło Wzgórza Małgorzatki, młyn Gojny przy ul. Młyńskiej, cegielnie, tartak (ul. Wyczółkowskiego) oraz liczne warsztaty mechaniczne. Powstaje mnóstwo sklepów i restauracji. Do najokazalszych należy dom towarowy braci Barasch (późniejszy PDT przy pl. Kościuszki). W latach osiemdziesiątych XIX wieku powstaje filia banku Rzeszy "Reichsbank" (obecnie przychodnia zdrowia przy ul. Katowickiej 16), "Oberschlesischer Bank" i "Dresdner Bank" (obecny Bank Zachodni przy ul. Dworcowej 4) oraz "Bank Ludowy" (ul. Jainty 9). Starostwo powiatowe (w 1873 r. z powiatu bytomskiego wydzielono katowicki, zabrski i tarnogórski) mieściło się w obecnej szkole zawodowej przy ul. Józefczaka 39. W 1897 r. otrzymało nową siedzibę (obecnie filia Muzeum Górnośląskiego przy ul. Korfantego 34). W 1869 powstaje w miejsce starej z 1809 r. nowa synagoga przy pl. Grunwaldzkim 9. W 1886 konsekrowano nowy neogotycki kościół św. Trójcy. Po 1870 r. rozpoczęto urządzanie parku miejskiego. Stworzono aleję wysadzaną drzewami (tzw. Promenadę). Zbudowano kąpielisko (w miejscu dzisiejszego, na wolnym powietrzu); otwarty został zwierzyniec z małpami i niedźwiedziami; można było pływać łódkami po stawie, spacerować wzdłuż płynących kaskadami strumyków i podziwiać alpinarium przy tzw. Górze Miłości ("Liebeshöhe"). W 1901 r. przeniesiono tu XVI-wieczny drewniany kościółek św. Wawrzyńca z Mikulczyc, zaś w 1908 r. odsłonięto pomnik kanclerza Bismarcka (koło obecnej grupy Muz). Na skraju parku stanął budynek sądu cywilnego (obecnie Urząd Miejski). Podobnie w Dąbrowie Miejskiej zagospodarowano las. Powstał w nim "Zameczek Leśny", ulubione miejsce niedzielnych spacerów. Wcześniej jednak, rzecz oczywista, zadbano o centralną część miasta, a więc w pierwszym rzędzie o Rynek. W 1873 r. stanął tu pomnik poległych w wojnie francusko-pruskiej w latach 1870-1871 z rzeźbą śpiącego lwa dłuta Teodora Kalidego. W 1877 r. całkowicie przebudowano ratusz nadając mu neorenesansowy kształt z wieżą zegarową, która stała się jednym z symboli miasta. Na większości posesji rynkowych wzniesiono nowe wielokondygnacyjne kamienice, które zastąpiły domy sprzed kilkudziesięciu lat. Szczególnie efektownie wyglądał wylot ulicy Podgórnej flankowany dwoma wykuszami zwieńczonymi hełmami oraz pierzeja południowa. W 1890 r. powstała nowa plebania kościoła mariackiego. Straż pożarna przeniosła się ze zbiegu obecnych ulic Jainty i Dzieci Lwowskich (dawna nazwa Spritzenhausgasse) na ul. Strażacką. Zbudowano w 1874 r. szkołę nr 3. Stary browar przy ul. Browarnianej przerobiono na rozlewnię piwa (własność I. Hakuby, jednego z najbogatszych bytomian). Zapełniony już cmentarz żydowski przy ul. Piastów Bytomskich (z I połowy XVIII w.) zastąpiony został nowym cmentarzem przy ul. Piekarskiej. Obok kościoła ewangelickiego przy pl. Klasztornym stanęły dwie szkoły (w 1872 r. obecna zawodowa szkoła specjalna, zaś po 1900 r. szkoła nr 2) i dom diakonis (obecnie parafia ewangelicka). Od północy do placu przylegało starostwo powiatowe, w którym po 1897 r. ulokowano część urzędów magistrackich (obecnie szkoła zawodowa). W 1882 r powstała też szkoła u zbiegu ulic Katowickiej i Rostka. W miejscu obecnego targowiska przy ul. Rostka znajdowała się szkoła żydowska. Przyjezdnym służyły hotele, "Prinz von Preussen" (Lomnitz) przy ul. Gliwickiej czy hotel Skrocha przy ul. Józefczaka 29. Na polu Paniowskim (Paniower Feld), położonym na północ od starej części miasta, wykształcił się w omawianym okresie układ ulic przecinających się pod kątem prostym. Oprócz budynków mieszkalnych powstaje tu nowa poczta (około 1900 r.) i szkoła (1894 r) dla dziewcząt prowadzona przez Siostry Szkolne de Notre Dame (obecne Liceum Medyczne - położone przy ul. Piekarskiej). Plac Moltkego (obecnie Jana III Sobieskiego) pełni funkcję miejskiego targowiska, miejsca zabaw i widowisk. Wokół zbudowano w 1887 r. kościelny internat dla chłopców (rozebrany w 1932 r.), a w 1894 r. stare koszary (obecnie Internat Zespołu Szkół Mechaniczno - Samochodowych). Dla wojska wzniesiono także szpital garnizonowy przy ul Chrobrego (obecna szkoła podstawowa nr 24), a szpital miejski przy ul żeromskiego. W pobliżu stanęła w 1897 r. szkoła nr 4, rozbudowana w 1913 r., a w 1893 miejski sierociniec (obecne Zakłady Naprawcze Sprzętu Medycznego). Ciekawym założeniem na planie owalu charakteryzował się obecny plac Akademicki, który zaczęto wtedy właśnie obudowywać kamienicami (m. in. siedziba górniczych związków zawodowych - do niedawna Komitet Miejski PZPR). Na północnych krańcach miasta wzniesiono nowe koszary oraz w 1911 r. żeńskie seminarium nauczycielskie (obecnie Państwowe Szkoły Budownictwa). Obok założono cmentarze: katolicki i ewangelicki. Północno-zachodnia część miasta (tzw. Wielkie Pole - Grossfeld) została zabudowana w mniejszym stopniu. Główną tego przyczyną była linia kolei prawoodrzańskiej, która przecięła ten teren, utrudniając komunikację z centrum. Znaczne obszary zostały tu przeznaczone na park miejski i cmentarz parafii mariackiej przy ul. Piekarskiej i św. Trójcy przy obecnej ul. Kraszewskiego. Przy pierwszej z tych ulic zbudowano dom opieki św. Józefa (Josephstift). Na zachód od kolei prawoodrzańskiej dominowała zabudowa luźna z wyróżniającymi się przy obecnej alei Legionów: konwiktem (internatem) dla chłopców z 1900 r., który zastąpił stary budynek przy pl. Sobieskiego; willą burmistrza Brűninga (obecnie Wojskowa Komenda Uzupełnień); szkołą nr 5 (1904 r.) oraz nowatorskim w skali europejskiej ośrodkiem rehabilitacji inwalidów (Krűppelheim -1912 r.). Niedaleko, przy obecnej ulicy Woźniaka, zlokalizowano pierwsze bytomskie ogródki działkowe. Przy wylocie obecnej ul. Strzelców Bytomskich stanął zakład poprawczy dla dziewcząt pw. Dobrego Pasterza (1893 r.). Dalej na północny-zachód rozciągała się Dąbrowa Miejska z własną szkołą i kilkoma kopalniami rud. W południowo-zachodniej części miasta (tzw. Małe Pole - Kleinfeld) przeważały tereny przemysłowo-składowe. Tutaj ulokowano wielki tartak Goldsteina (obecnie wschodnia część ul. Wyczółkowskiego), nową siedzibę szpitala Spółki Brackiej (obecnie Szpital Miejski nr 2), rzeźnię miejską (1889 r.) i dworzec towarowy. Wzdłuż obecnej ul. Składowej ciągnęły się miejskie tereny składowe wykorzystywane przez prywatnych przedsiębiorców. A na południe od starej części miasta wyrosły reprezentacyjne gmachy użyteczności publicznej. Niedaleko gimnazjum humanistycznego wzniesionego w 1870 r. (obecnie Państwowa Szkoła Muzyczna), wyrosła w 1903 r. Realschule (dziś IV LO im. B. Chrobrego) i dom koncertowy (1901 r.) z teatrem miejskim (obecnie Opera Śląska). W 1910 r. Kaiserplatz (Obecnie plac Sikorskicgo) ozdobił konny pomnik króla Fryderyka Wielkiego. Ulica Dworcowa stała się głównym ciągiem handlowym Bytomia. Tutaj funkcjonowały najokazalsze sklepy, restauracje i hotele, jak "Cafe Hindenburg (obecna "Hawana"), hotel "Kaiserhof" - dziś hotel "Bristol". "Europahof' (późniejszy hotel "Pionier "), tu też Thomas Cieplik zakłada prywatne konserwatorium (ul. Dworcowa 18). Przy ul. Jagiellońskiej działa prywatna szkoła żeńska (obecnie Państwowa Szkoła Baletowa), komisariat policji i instytut higieny (dziś siedziba Sanepidu) przy obecnej ul. Rostka. Za torami, na tzw. Kneflikowskim Polu, koło kopalni "Rozbark" powstał pierwszy bytomski stadion sportowy - siedziba słynnego klubu SC Beuthen 09 (nazwa sygnalizować miała datę założenia). Wzdłuż obecnej ul. Chorzowskiej ciągnęła się dzielnica zwana Neubeuthen. Od wschodu i południowego wschodu do Bytomia przylegały tereny Rozbarku - aż do 1927 r. samodzielnej gminy. Główną osią osadnictwa była tu droga w kierunku Szarleja - obecna ul. Witczaka, albowiem ta dawna wieś założona została na planie owalnicy utworzonej przez tę właśnie ulicę i obecną Staromiejską. Zabudowa postępowała teraz w kierunku północnym i wzdłuż obecnej ulicy Musialika na północny wschód (tzw. Wygiełzów). Stare domy z budynkami gospodarczymi i charakterystycznymi drewnianymi bramami wiodącymi na podwórza były zastępowane obecnie przez wielokondygnacyjne kamienice i tzw. familoki. Na miejscu spalonej w 1868 r. kaplicy św. Jacka, w 1875 r. zbudowano nową. W 1911 r. zastąpił ją neoromański kościół pod tym samym wezwaniem. Rozbark posiadał swój własny ratusz gminny przy obecnej ul. Witczaka 45. Obok była poczta i straż pożarna. W 1842 r. powstała pierwsza szkoła (od niej wzięła nazwę ulica Szkolna). W 1885 r. powstaje druga (koło dominium - na przeciw szkoły podstawowej nr 6), w 1895 r. - obecna szkoła podstawowa nr 7 (przy obecnej ul. Alojzjanów), w 1901 r. szkoła nr 8 (przy obecnej ul. Musialika), w 1906 r. szkoła nr 9 (przy obecnej ul. Matejki) a w 1911 r. - szkołę nr 6. Rzecz ciekawa, że na terenie Rozbarku powstawały miejskie instytucje użyteczności publicznej, które służąc miastu znajdowały się formalnie poza jego granicami. Tak było z gazownią, starostwem powiatowym, czy domem bractwa strzeleckiego z 1862 r., na miejscu którego w 1912 r. stanął nowy budynek (obecnie Śląski Teatr Tańca). Na północ od centrum w latach dziewięćdziesiątych XIX w. powstała kolonia Nowe Górecko (dziś okolice od ulic Wesołej do Kruszcowej). Zastąpiła ona wyburzoną na skutek szkód górniczych (!) kolonię Stare Górecko (koło szybu "Barbara"). Na Nowym Górecku w 1894 r. powstała zajezdnia tramwajowa obsługująca pierwszą linię górnośląskich tramwajów. Tu też zlokalizowano kopalnię rud "Fiedlersgluck" (szyb "Bolko"), a w 1920 r. rozbarski cmentarz. Natomiast w rejonie ulic Krakowskiej i placu Pogody trwał nadal tzw. Hospitalgrund, stanowiący przez dziesięciolecia odrębną jednostkę administracyjną, dopiero w 1879 r. wcieloną do Bytomia. Była to dawna posiadłość należąca do szpitala św. Ducha. Pod koniec omawianego okresu Bytom był typowym ośrodkiem przemysłowym ówczesnych Niemiec, miastem, które pod względem rozplanowania, wyglądu zewnętrznego czy urządzeń komunalnych reprezentowało średni poziom europejski. Rozwój ten na krótko zakłóciły wydarzenia i skutki I wojny światowej. Okres międzywojenny miał jednak przynieść kontynuację lat poprzednich, choć w innych już warunkach politycznych i gospodarczych. Przemysław Nadolski                     Jeśli ta tematyka wzbudzi Wasze zainteresowanie lub ktoś z odwiedzających te strony posiada w swoich zbiorach zbędne pocztówki lub fotografie ze starego Bytomia lub też może przesłać ich graficzną reprodukcję - to bardzo proszę o kontakt na poniższy e-mail:     » pozycja 1 » pozycja 2            © 2004 prawa autorskie zastrzeżone